Η ναυτιλία βρίσκεται σήμερα σε μια περίοδο μεγάλης μετάβασης. Η επιτάχυνση του ψηφιακού μετασχηματισμού, η ανάγκη για αποανθρακοποίηση, αλλά και το ολοένα πιο σύνθετο γεωπολιτικό περιβάλλον μεταβάλλουν ριζικά τις απαιτήσεις για τους επαγγελματίες του κλάδου. Σε αυτό το πλαίσιο, η ναυτική εκπαίδευση καλείται να προσαρμοστεί γρήγορα, διαμορφώνοντας αξιωματικούς με ισχυρή τεχνική κατάρτιση, ψηφιακές δεξιότητες, περιβαλλοντική συνείδηση και ικανότητα διαχείρισης πολύπλοκων επιχειρησιακών καταστάσεων.

Στην Ελλάδα δε, η συζήτηση για τον εκσυγχρονισμό της ναυτικής εκπαίδευσης εντείνεται τα τελευταία χρόνια μπροστά σε αυτή τη νέα πραγματικότητα.  Για τις προκλήσεις και τις προοπτικές της ναυτικής εκπαίδευσης στη χώρα μας μιλά στα Ναυτικά Χρονικά ο Διοικητής του Ιδρύματος Ευγενίδου, ενός φάρου γνώσης τα τελευταία 70 χρόνια. Ο καθ. Ιώαννης Γκόλιας παρουσιάζει προτάσεις και θεσμικές παρεμβάσεις που, όπως υποστηρίζει, μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην αναβάθμιση της εκπαίδευσης των Ελλήνων ναυτικών.

Ποια πεδία της ναυτικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα θεωρείτε ότι χρήζουν περαιτέρω ενίσχυσης, λαμβάνοντας υπόψη τις τρέχουσες και μελλοντικές εξελίξεις που μετασχηματίζουν τη ναυτιλιακή βιομηχανία;

Αν μπορούσα να προτείνω τροποποιήσεις στα προγράμματα σπουδών της ναυτικής εκπαίδευσης, θα εστίαζα στον ψηφιακό μετασχηματισμό, στη βιωσιμότητα, στον ανθρώπινο παράγοντα και στις πιο αποτελεσματικές μεθόδους διδασκαλίας.

Η ναυτική εκπαίδευση πρέπει να ενσωματώνει πλήρως τις δυνατότητες που σχετίζονται με την ψηφιακή και έξυπνη ναυτιλία. Τα σύγχρονα πλοία βασίζονται σε ολοκληρωμένα συστήματα γέφυρας, στην αυτοματοποίηση, στα δίκτυα αισθητήρων και στο shore-based monitoring. Παρ’ όλα αυτά, πολλά προγράμματα σπουδών εξακολουθούν να δίνουν έμφαση στην παραδοσιακή ναυτική τέχνη. Ωστόσο, η εκπαίδευση θα πρέπει να περιλαμβάνει επαρκή εξοικείωση με την κυβερνοασφάλεια και τα ψηφιακά δίκτυα επί του πλοίου. Οι δόκιμοι και οι αξιωματικοί ΕΝ είναι απαραίτητο να αναπτύξουν δεξιότητες επεξεργασίας μεγάλου όγκου δεδομένων, προκειμένου να ερμηνεύουν τα επιχειρησιακά δεδομένα, να κατανοούν τις αναλύσεις ενεργειακής απόδοσης και να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά τα εργαλεία βελτιστοποίησης του ταξιδιού. Επίσης θα ήταν χρήσιμο να εξοικειωθούν με τα συστήματα υποστήριξης λήψης αποφάσεων που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη και να αντιληφθούν τόσο τις δυνατότητες όσο και τα όρια της αυτοματοποίησης. Οι μελλοντικοί αξιωματικοί ΕΝ οφείλουν να μετατραπούν σε επαγγελματίες με ψηφιακή αυτοπεποίθηση και όχι σε απλούς χειριστές εξοπλισμού.

Κεντρικό πυλώνα της ναυτικής εκπαίδευσης θα πρέπει να αποτελεί επίσης η βιωσιμότητα. Καθώς η αποανθρακοποίηση αναδιαμορφώνει τη ναυτιλία, οι αξιωματικοί χρειάζονται γνώσεις που υπερβαίνουν τους βασικούς κανονισμούς και τα πλαίσια συμμόρφωσης. Η εκπαίδευση καλό θα ήταν να κινείται γύρω από τα εναλλακτικά καύσιμα και τις επιπτώσεις τους στην ασφάλεια και στη λειτουργία, την υποβολή εκθέσεων εκπομπών, τις στρατηγικές βελτίωσης της αποδοτικότητας, τα μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας, το weather routing για τη βελτιστοποίηση της κατανάλωσης καυσίμων, καθώς και τη διαχείριση περιβαλλοντικών κινδύνων, ώστε να δίνεται η δυνατότητα στους ναυτικούς να βελτιώνουν ουσιαστικά τις περιβαλλοντικές επιδόσεις των ναυτιλιακών δραστηριοτήτων.

Επιπροσθέτως, είναι κρίσιμης σημασίας να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στον ανθρώπινο παράγοντα, στην ηγεσία και στην ανθεκτικότητα. Ένας σημαντικός αριθμός ναυτικών ατυχημάτων συνδέονται με ανθρώπινο λάθος, κόπωση και προβλήματα επικοινωνίας. Η τεχνική επάρκεια από μόνη της δεν αρκεί. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα θα πρέπει να εστιάσουν στη διαχείριση των ιδιαιτεροτήτων της γέφυρας και του μηχανοστασίου, μέσω ρεαλιστικών ασκήσεων προσομοίωσης, στον πυρήνα των οποίων βρίσκεται η ομαδική εργασία και η λήψη αποφάσεων υπό πίεση. Η εκπαίδευση στην ηγεσία σε συνθήκες πίεσης θα πρέπει να προετοιμάζει τους αξιωματικούς ώστε να ανταποκρίνονται αποτελεσματικά σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Ακόμη, η ικανότητα διαπολιτισμικής επικοινωνίας και επίλυσης συγκρούσεων είναι αναγκαία, παράλληλα με στρατηγικές ανθεκτικότητας που προετοιμάζουν τους ναυτικούς για παρατεταμένες περιόδους στη θάλασσα.

Στο σημείο αυτό αξίζει να τονιστεί ότι η παγκόσμια ναυτιλία λειτουργεί σήμερα και θα συνεχίσει να λειτουργεί κατά διαστήματα στο μέλλον σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης γεωπολιτικής αβεβαιότητας, με περιφερειακές συγκρούσεις, υβριδικές απειλές και εξελιγμένες εχθρικές ενέργειες να επηρεάζουν άμεσα την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Το αναδυόμενο περιβάλλον καθιστά αναγκαία την αναπροσαρμογή της ναυτικής εκπαίδευσης, ώστε οι σπουδαστές να διαθέτουν όχι μόνο τεχνικές και κανονιστικές γνώσεις, αλλά και την ικανότητα να προλαμβάνουν και να διαχειρίζονται πολύπλοκες καταστάσεις ασφάλειας.

Επομένως, η προσαρμογή στη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα και η ετοιμότητα για πλόες και επιχειρήσεις σε περιοχές υψηλού κινδύνου καθίστανται επίσης ζωτικής σημασίας. Οι αξιωματικοί οφείλουν να κατανοούν τη στρατηγική σημασία περιοχών όπως τα Στενά του Ορμούζ, η Ερυθρά Θάλασσα και η Μαύρη Θάλασσα, αλλά και τους αυξημένους κινδύνους, συμπεριλαμβανομένων των επιθέσεων σε πλοία, της χρήσης μη επανδρωμένων αεροσκαφών (UAV) και των παρεμβολών στα δορυφορικά σήματα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο οι συγκρούσεις και οι κυρώσεις επηρεάζουν τα δρομολόγια και την ασφάλεια του πληρώματος. Η εκπαίδευση είναι αναγκαίο να περιλαμβάνει την εκτίμηση κινδύνων και τον ασφαλή σχεδιασμό του ταξιδιού. Επιπλέον, καθώς η ψηφιοποίηση εντείνεται στα πλοία, η επαγρύπνηση σε θέματα κυβερνοασφάλειας είναι θεμελιώδης. Η γνώση των τρωτών σημείων, όπως η παραποίηση σήματος GPS και τα κακόβουλα λογισμικά, ενισχύει την επιχειρησιακή ανθεκτικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, η εισαγωγή ενός ξεχωριστού μαθήματος στο πρόγραμμα ναυτικών σπουδών, το οποίο θα περιλαμβάνει όλα αυτά τα ζητήματα, καθίσταται απαραίτητη.

Τέλος, οι μέθοδοι διδασκαλίας πρέπει να εξελίσσονται παράλληλα με το περιεχόμενο των σπουδών. Η ευρύτερη χρήση προσομοιωτών υψηλής πιστότητας, αξιολογήσεων βάσει σεναρίων και μοντέλων συνδυασμένης μάθησης θα συνέδεε καλύτερα τη θεωρία με την επιχειρησιακή πραγματικότητα. Έτσι, θα μπορούν να προετοιμάσουν καλύτερα τους αποφοίτους των ναυτικών σχολών για το ταχέως μεταβαλλόμενο μέλλον της παγκόσμιας ναυτιλίας.

Ποιες θεσμικές παρεμβάσεις θεωρείτε απαραίτητες για την αναβάθμιση της ναυτικής εκπαίδευσης στη χώρα μας;

Κατά την άποψή μου, απαιτείται μια σημαντική θεσμική παρέμβαση προκειμένου να διασφαλιστεί η αντικειμενική πιστοποίηση κάθε πτυχίου που απονέμεται από Ναυτική Σχολή. Η απόκτηση του διπλώματος Πλοιάρχου ή Μηχανικού οποιασδήποτε τάξης θα πραγματοποιείται μόνο μετά από πιστοποίηση από ανεξάρτητο όργανο του Υπουργείου Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής, στο οποίο θα συμμετέχουν εκπρόσωποι της Διεύθυνσης Εκπαίδευσης, μέλη του διδακτικού προσωπικού των σχολών και εκπρόσωποι του ναυτιλιακού κλάδου. Η πιστοποίηση θα γίνεται μετά από επιτυχή συμμετοχή σε εξετάσεις, με θέματα που θα κληρώνονται από μια μεγάλη δεξαμενή θεμάτων.

Παράλληλα, απαιτείται περαιτέρω θεσμική παρέμβαση για την προσέλκυση διδακτικού προσωπικού υψηλού επιπέδου, είτε ενεργών ναυτικών είτε επαγγελματιών με επαρκή πρόσφατη εμπειρία στη θάλασσα, προκειμένου να καλυφθούν όλες οι απαραίτητες μόνιμες θέσεις διδακτικού προσωπικού. Βασική προϋπόθεση αποτελεί η υιοθέτηση «μη συμβατικών» κινήτρων για την αντιμετώπιση των σημαντικά χαμηλότερων απολαβών των ναυτοδιδασκάλων σε σύγκριση με αυτές που προσφέρει η ναυτιλιακή αγορά. Παραδείγματα τέτοιων κινήτρων περιλαμβάνουν τη δυνατότητα αμειβόμενης απασχόλησης εκτός των τακτικών καθηκόντων κατά τη θερινή περίοδο, εκκίνηση προαγωγής σε υψηλότερες ακαδημαϊκές βαθμίδες μετά την ικανοποίηση των απαιτούμενων προσόντων, τη δυνατότητα διεξαγωγής χρηματοδοτούμενων προγραμμάτων εφαρμοσμένης έρευνας εντός των AEN, καθώς και την παροχή ευνοϊκών όρων κοινωνικής ασφάλισης για το διδακτικό προσωπικό στο πλαίσιο του Ναυτικού Απομαχικού Ταμείου.

Ο εκσυγχρονισμός της ναυτικής εκπαίδευσης εξαρτάται επίσης από την ύπαρξη επικαιροποιημένων προγραμμάτων σπουδών. Προτείνεται η αξιολόγηση της δομής των προγραμμάτων σπουδών κάθε τρία χρόνια, όσον αφορά την ανάγκη διατήρησης του συνόλου των μαθημάτων ή την εισαγωγή νέων, και κάθε δύο χρόνια όσον αφορά την ανάγκη επικαιροποίησης του περιεχομένου των μαθημάτων. Μια κρίσιμη επιπρόσθετη προϋπόθεση για τον εκσυγχρονισμό της ναυτικής εκπαίδευσης είναι η μετάβαση σε αναβαθμισμένο ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό, αρχικά μέσω της δημιουργίας συμπληρωματικών ψηφιακών εργαλείων για κάθε μάθημα και με στόχο τελικά την υιοθέτηση διαδραστικών ψηφιακών πόρων μάθησης.

Τέλος, προτείνεται μια επιπλέον θεσμική παρέμβαση, η οποία αναμένεται να έχει σημαντικό αντίκτυπο στην αναβάθμιση της ναυτικής εκπαίδευσης, ακόμα και αν αυτό δεν είναι άμεσα εμφανές. Η πολιτεία καλείται να θεσπίσει συγκεκριμένα κριτήρια που πρέπει να πληρούνται για την ίδρυση νέων σχολών ναυτικής εκπαίδευσης.

Ενδεικτικά, αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν τεκμηριωμένα στοιχεία για επαρκή αριθμό ενδιαφερόμενων φοιτητών, διασφάλιση επαρκούς στελέχωσης και παροχή της απαιτούμενης κτιριακής και εργαστηριακής υποδομής. Για τις υφιστάμενες σχολές που δεν πληρούν αυτά τα κριτήρια, προτείνεται να οριστεί μεταβατική περίοδος τριών έως πέντε ετών, μετά την οποία θα μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν, υπό την προϋπόθεση ότι εντός του εν λόγω χρονικού πλαισίου θα τα ικανοποιήσουν.

*Η συνέντευξη φιλοξενήθηκε στο τεύχος Απριλίου, το οποίο μπορείτε να αγοράσετε πατώντας εδώ.