του Πλοιάρχου ΛΣ Αντωνίου Δουμάνη, Διευθυντή Ναυτικής Εργασίας, ΥΝΑΝΠ

Η συμπλήρωση είκοσι ετών από την υιοθέτηση της Διεθνούς Σύμβασης Ναυτικής Εργασίας του 2006 (Maritime Labour Convention – MLC, 2006) ή της «χάρτας δικαιωμάτων των ναυτικών», όπως συχνά αποκαλείται, συνιστά σημείο αναφοράς για τη διεθνή ναυτιλιακή κοινότητα. Για την Ελλάδα, ως μία από τις σπουδαιότερες ναυτιλιακές δυνάμεις, με τον μεγαλύτερο εμπορικό στόλο παγκοσμίως και αξιοσημείωτο αριθμό ναυτεργατικού δυναμικού, η συγκεκριμένη επέτειος χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερη σημασία. Ειδικότερα, συνδέεται άμεσα με τη σταθερή προσήλωση της χώρας στην προστασία των δικαιωμάτων των ναυτικών και στην προώθηση αξιοπρεπών συνθηκών εργασίας στη ναυτιλιακή βιομηχανία.

Η Σύμβαση MLC, 2006, ως ο τέταρτος πυλώνας του διεθνούς ρυθμιστικού καθεστώτος της ναυτιλίας, κωδικοποίησε και εκσυγχρόνισε ένα ευρύ φάσμα διεθνών προτύπων, προσφέροντας με αυτόν τον τρόπο ένα ενοποιημένο πλαίσιο των δικαιωμάτων των ναυτικών καθώς και των υποχρεώσεων των πλοιοκτητών και των κρατών. Μέσω ενός ολοκληρωμένου συστήματος κανόνων και μηχανισμών εποπτείας, η Σύμβαση συνέβαλε στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των ναυτικών, ενώ ταυτόχρονα προώθησε τη διαφάνεια και τη δημιουργία δίκαιων συνθηκών ανταγωνισμού στην παγκόσμια ναυτιλία.

Είναι κοινά αποδεκτό ότι η MLC, με τη ρήτρα της μη ευνοϊκότερης μεταχείρισης, δικαίωσε όσους υποστηρίζουν ότι το κανονιστικό πλαίσιο της ναυτιλίας πρέπει να διαμορφώνεται αποκλειστικά εντός των εξειδικευμένων διεθνών οργανισμών (IMO, ILO) και να εφαρμόζεται ομοιόμορφα χωρίς διακρίσεις, είτε αυτές αφορούν τη σημαία του πλοίου είτε την εθνικότητα του πληρώματος και την περιοχή δραστηριοποίησης.

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται μεταξύ των πρώτων κρατών που υποστήριξαν ενεργά τη Σύμβαση, διασφαλίζοντας την έγκαιρη ενσωμάτωσή της στο εθνικό νομικό πλαίσιο. Το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής έχει θεσπίσει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο εφαρμογής της MLC, το οποίο καλύπτει τόσο τις αρμοδιότητες του κράτους σημαίας όσο και εκείνες του κράτους λιμένα. Παράλληλα, έχει προωθήσει μια σειρά εθνικών νόμων και κανονισμών (π.χ. ΚΙΝΔ, ΚΔΝΔ), που λειτουργούν συμπληρωματικά και ενισχυτικά των διατάξεων της Σύμβασης, στην κατεύθυνση της περαιτέρω προστασίας των δικαιωμάτων των εργαζομένων στα πλοία.

Ο τριμερής (Tripartite) χαρακτήρας της Σύμβασης και η συναινετική κουλτούρα των διαπραγματεύσεων στο πλαίσιο του ILO αποτελούν παράλληλα το κεντρικό στοιχείο της ελληνικής προσέγγισης, που είναι η ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου μεταξύ των θεσμικών φορέων των ναυτικών και των πλοιοκτητών. Μέσα από θεσμοθετημένες διαδικασίες διαβούλευσης, ελέγχου συμμόρφωσης, επιβολής κυρώσεων και αποκατάστασης αντικανονικοτήτων, επιδιώκεται η διαμόρφωση λύσεων που ανταποκρίνονται τόσο στην προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων των ναυτικών όσο και στις ανάγκες της ναυτιλίας.

Σε διεθνές επίπεδο, η Ελλάδα, με την ενεργή και συστηματική συμμετοχή της στις δραστηριότητες της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας και των αρμόδιων ναυτιλιακών διεθνών ναυτιλιακών θεσμών, συμβάλλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση τροποποιήσεων της MLC. Η χώρα μας διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις διαβουλεύσεις που αφορούσαν τον χαρακτηρισμό των ναυτικών ως «ουσιωδών εργαζομένων» (key workers), τόσο στο πλαίσιο των οργανισμών του συστήματος των Ηνωμένων Εθνών όσο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διεθνής αποδοχή της Ελλάδας για τη δυναμική της παρουσία και τη θετική της συνεισφορά στην προαγωγή των εργασιακών δικαιωμάτων των ναυτικών αντικατοπτρίζεται στην ανάληψη σημαντικών θέσεων από Έλληνες εκπροσώπους της Ναυτιλιακής Διοίκησης, των κοινωνικών εταίρων και της ακαδημαϊκής κοινότητας, στα θεσμοθετημένα όργανα υλοποίησης της Σύμβασης, με πιο αξιοσημείωτη την επιλογή της Καθηγήτριας Λίας Αθανασίου ως επικεφαλής της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων για τον έλεγχο ορθής εφαρμογής της Σύμβασης από τα κράτη-μέλη.

Παράλληλα, η ελληνική διοίκηση, κρίνοντας ότι η διατήρηση υψηλού επίπεδου εργασιακών συνθηκών των ναυτικών συνδέεται άρρηκτα με την ασφάλεια στις θαλάσσιες μεταφορές, έχει ενισχύσει σημαντικά τους ελεγκτικούς μηχανισμούς για την εφαρμογή της MLC και του συνόλου της ναυτεργατικής νομοθεσίας τόσο με την ιδιότητα του κράτους σημαίας όσο και με αυτήν του κράτους λιμένα. Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται σταθερή αύξηση των στοχευμένων ελέγχων και επιθεωρήσεων που διενεργούν οι αρμόδιες λιμενικές αρχές και αφορούν μεταξύ άλλων σε συνθήκες ενδιαίτησης, συμβάσεις ναυτολόγησης, ώρες ανάπαυσης και εργασίας, περιστατικά βίας και εκφοβισμού, καθώς και στους μηχανισμούς υποβολής παραπόνων.

Υπό τις οδηγίες του Υπουργού Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής, καθώς και της στρατιωτικής ιεραρχίας του Λιμενικού Σώματος, το έτος 2025 πραγματοποιήθηκαν 670 έλεγχοι σε ακτοπλοϊκά πλοία από τις λιμενικές αρχές, αριθμός που συνιστά νέο εθνικό ρεκόρ. Τα διαθέσιμα δεδομένα αποτυπώνουν υψηλά επίπεδα συμμόρφωσης, γεγονός που υποδηλώνει την υπευθυνότητα της ελληνικής ναυτιλιακής κοινότητας, σε συνδυασμό με την αποτελεσματικότητα των εφαρμοζόμενων ελεγκτικών μεθόδων. Σε περιπτώσεις εντοπισμού παραβάσεων, επιβάλλονται αυστηρές κυρώσεις και λαμβάνονται μέτρα αποκατάστασης, τεκμηριώνοντας τη δέσμευση της πολιτείας για πλήρη τήρηση των δικαιωμάτων των ναυτικών χωρίς καμία ανοχή σε αντίθετες πρακτικές.

Ιδιαίτερη πρόκληση εξακολουθεί να αποτελεί το φαινόμενο της εγκατάλειψης ναυτικών, το οποίο, παρά τις σημαντικές θεσμικές εξελίξεις, δεν έχει εξαλειφθεί. Αντίθετα, σύμφωνα με τα στοιχεία της Κοινής Βάσης IMO/ILO, το 2025 συνολικά 6.223 ναυτικοί εγκαταλείφθηκαν σε 410 πλοία ανά τον κόσμο, καταγράφοντας νέο ιστορικό ρεκόρ. Επιπρόσθετα, τα ζητήματα της δίκαιης μεταχείρισης και της καταπολέμησης του εκφοβισμού (bullying) και της παρενόχλησης αποτελούν πλέον κεντρικές προτεραιότητες για την παγκόσμια ναυτιλία, καθώς επιδρούν αρνητικά στην ψυχική υγεία και στην ασφάλεια των πληρωμάτων, δυσχεραίνοντας την προσπάθεια προσέλκυσης νέων ανδρών και γυναικών στο ναυτικό επάγγελμα.

Η πανδημία ανέδειξε πεδία που δεν καλύπτονταν από τις διατάξεις της Σύμβασης, με συνέπεια την αδυναμία της διεθνούς κοινότητας να αντιμετωπίσει εγκαίρως την κρίση. Οι ναυτικοί, ενώ κλήθηκαν να διατηρήσουν ενεργή την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα, στερήθηκαν θεμελιωδών δικαιωμάτων τους, όπως η παρατεταμένη παραμονή στα πλοία πέραν του επιτρεπτού ορίου, η άρνηση του δικαιώματος του «shore leave» και ο αναγκαστικός αποκλεισμός από την αγορά εργασίας. Η συμβολή τους αναγνωρίστηκε έστω και καθυστερημένα, με τον χαρακτηρισμό τους ως «key workers», για πρώτη φορά σε διεθνές κανονιστικό όργανο, κατά την πιο πρόσφατη τροποποίηση της Διεθνούς Σύμβασης MLC στην 5η Σύνοδο της Ειδικής Τριμερούς Επιτροπής του ILO (Γενεύη, Απρίλιος 2025).

Η 20ή επέτειος της MLC, 2006 συνιστά αφετηρία για τον στρατηγικό σχεδιασμό της επόμενης ημέρας, παράλληλα με την αποτίμηση του έργου που έχει επιτελεστεί έως σήμερα. Η Ελλάδα συνεχίζει να ασκεί πρωταγωνιστικό ρόλο στη διεθνή ναυτιλία, προωθώντας, στο πλαίσιο των αρμόδιων οργανισμών, πολιτικές που ενισχύουν τον ανθρώπινο παράγοντα, εδραιώνουν τον κοινωνικό διάλογο και συμβάλλουν στην αποτελεσματική υιοθέτηση των διεθνών προτύπων.

Η επένδυση στο ανθρώπινο δυναμικό της ναυτιλίας αποτελεί όχι μόνο ηθική και νομική υποχρέωση, αλλά και στρατηγική επιλογή, που ενισχύει τη βιωσιμότητα, την ανταγωνιστικότητα και την ανθεκτικότητα της ελληνικής και παγκόσμιας ναυτιλίας. Το Λιμενικό Σώμα παραμένει σταθερά δεσμευμένο στη συνεχή παροχή υποστήριξης προς κάθε Έλληνα και Ελληνίδα ναυτικό, προσφέροντας αδιάλειπτη συνδρομή ανά την υφήλιο.

Το παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε στο τεύχος Απριλίου των Ναυτικών Χρονικών, το οποίο μπορείτε να αγοράσετε πατώντας εδώ.