Με λόγο βαθιά βιωματικό, ο καπτ. Παναγιώτης Ν. Τσάκος αφηγείται μια διαδρομή ζωής που ταυτίζεται με την ίδια την πορεία της ελληνικής ναυτοσύνης. Από τα δύσκολα παιδικά χρόνια στα Καρδάμυλα της Χίου έως τα πρώτα του βήματα ως ναυτικός και τη σταδιακή του ανάδειξη σε μία από τις πλέον εμβληματικές μορφές της σύγχρονης ελληνικής ναυτιλίας, η πορεία του αποτυπώνει αξίες όπως η εργατικότητα, η επιμονή και ο σεβασμός προς τον άνθρωπο της θάλασσας.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο ίδιος μιλά από καρδιάς για τις εμπειρίες που τον διαμόρφωσαν, τους ανθρώπους που επηρέασαν την πορεία του, αλλά και για τις προκλήσεις και τις προοπτικές της ναυτιλίας σήμερα. Με λόγο μεστό και συχνά παραστατικό, αναδεικνύει τη σημασία της ναυτικής εκπαίδευσης, τη διαχρονική συμβολή του Έλληνα ναυτικού και την ανάγκη διατήρησης μιας παράδοσης που, όπως ο ίδιος χαρακτηριστικά τονίζει, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ίδια την ύπαρξη της Ελλάδας.

Πώς ήταν τα παιδικά σας χρόνια; Πώς έβλεπε τους ναυτικούς ο νεαρός τότε καπετάν Παναγιώτης;

Δεν ήταν καθόλου εύκολα. Τα παιδικά μου χρόνια συνέπεσαν χρονικά με την κατοχή και τον γερμανικό ζυγό. Μάλιστα, το σπίτι μου στα Καρδάμυλα βρισκόταν δίπλα στο αστυνομικό τμήμα, το οποίο κατά την περίοδο της κατοχής είχε μετατραπεί σε κέντρο επιχειρήσεων των Γερμανών. Ως εκ τούτου, άνοιγα τα μάτια μου κάθε πρωί ακούγοντας γερμανικά.

Ήταν δύσκολα λόγω της απουσίας ανδρών από το νησί – ήταν όλοι τους ναυτικοί και ταξίδευαν. Ο δικός μου πατέρας έφυγε για να ταξιδέψει το 1940, αφήνοντας πίσω τη μητέρα μου έγκυο. Επέστρεψε χρόνια μετά, το 1947. Όταν ο αδερφός μου τότε έτρεξε να τον ανταμώσει, ο πατέρας μου τον πέρασε για μένα. Και εκεί φαίνεται ο καθοριστικός ρόλος των γυναικών εκείνης της εποχής, οι οποίες έκαναν και τη μάνα και τον πατέρα, τον οποίο βλέπαμε και καμαρώναμε από τη φωτογραφία του σαλονιού.

Ωστόσο, ήμασταν σε έναν βαθμό αυτάρκεις. Βγάζαμε το λάδι μας, και είχαμε φρούτα και λαχανικά από τον κήπο του σπιτιού μας, όπως όλα τα σπίτια τότε. Ήμασταν τυχεροί, διότι η ελιά δεν είναι απαιτητικό δέντρο. Για να βιοποριστούμε, πηγαίναμε με τη μητέρα μου στα γειτονικά χωριά και πουλούσαμε λάδι μαζί με τα λιγοστά παιχνίδια και αναμνηστικά που είχε παλαιότερα φέρει ο πατέρας μου από τα ταξίδια του, από την Ιαπωνία λόγου χάρη. Η μητέρα μου με έπαιρνε μαζί της κυρίως για ασφάλεια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, εάν τα χωριά ήταν απομακρυσμένα, μέναμε εκεί.

Καταληκτικά, θα έλεγα ότι, ως παιδιά στα νησιά, δεν βιώσαμε τόσο έντονα τη δυσκολία των χρόνων του πολέμου όπως σε άλλες περιοχές. Τηρουμένων των αναλογιών, η κατάσταση ήταν δύσκολη, αλλά δεν ήταν απελπιστική.

Αναφέρατε την απουσία ανδρών από το νησί, και από το σπίτι. Επομένως ο ρόλος της μητέρας ήταν καθοριστικός. Όμως, ο ρόλος της Ελληνίδας μητέρας-συζύγου ναυτικού συχνά λησμονείται. Ποιος ήταν ο ρόλος της μητέρας εκείνη την εποχή;

Η ίδια η σεμνότητά τους δεν τους επέτρεπε να προβάλλουν τον εαυτό τους ως παράδειγμα. Και όμως, σήκωναν τεράστιο βάρος. Η μητέρα κρατούσε το σπίτι, μεγάλωνε τα παιδιά, διαχειριζόταν τα πάντα, συνήθως μόνη της. Ήταν μια σύγχρονη ηρωίδα.

Ως Όμιλος και ως Ίδρυμα, έχουμε αναδείξει τον ρόλο της Καρδαμυλίτισσας μητέρας. Η αείμνηστη σύζυγός μου μάλιστα είχε εκδώσει και σχετικό βιβλίο. Πιστεύω ότι οι Καρδαμυλίτισσες μητέρες είχαν μια ιδιαίτερη δύναμη – σχεδόν «δωρική». Λειτουργούσαν με λιτότητα, πειθαρχία και αντοχή, με έναν τρόπο που θυμίζει τα σπαρτιατικά πρότυπα. Άλλωστε υπάρχουν ιστορικοί δεσμοί μεταξύ των δύο περιοχών της Καρδαμύλης στη Μάνη και των Καρδαμύλων της Χίου, καθώς και οι δύο Δωριείς.

Τελείωσα το Καρράδειο Δημοτικό Σχολείο, κοντά στο σπίτι μου. Θεωρούμουν από τους δασκάλους καλός μαθητής. Είχα ιδιαίτερη αγάπη για την ιστορία· δεν άφηνα το βιβλίο αν δεν το τελείωνα. Τα σχολικά βιβλία τότε ήταν ουσιαστικά το μοναδικό μας «παράθυρο» στον κόσμο, αλλά και μια πολύτιμη συντροφιά. Κατά τα άλλα, ήμασταν αρκετά ζωηροί… Παίζαμε με τους συνομήλικούς μας ακόμα και πετροπόλεμο, απλώς για να περάσει η ώρα. Ήμασταν ζωηροί και ανήσυχοι.

Στη συνέχεια φοίτησα στο Λιβάνειο Γυμνάσιο Καρδαμύλων, ένα έργο του σπουδαίου Γεωργίου Μ. Λιβανού. Το Λιβάνειο άνοιγε σημαντικούς επαγγελματικούς δρόμους για όσους ήθελαν να ακολουθήσουν καριέρα στη θάλασσα και να φτάσουν μέχρι το αξίωμα του καπετάνιου. Η φοίτηση στο Λιβάνειο θεωρούνταν ιδιαίτερα σημαντική, αν όχι απαραίτητη. Σημειώνω ότι το πλησιέστερο γυμνάσιο ήταν έξι ώρες μακριά με τα δεδομένα της εποχής και το Λιβάνειο ήταν η σωτηρία μας για να προκόψουμε.

Αργότερα, όταν μεγαλώσαμε, δημιουργήσαμε με τους συμμαθητές μου τον Σύλλογο Αποφοίτων Λιβανείου Γυμνασίου Καρδαμύλων ως μια μικρή έμπρακτη αναγνώριση της σημασίας που είχε για εμάς αυτό το σχολείο, αλλά και για να συνδράμουμε όλοι μας για τη διατήρηση και την ενίσχυση αυτού.

Αναφέρατε την οικογένεια Λιβανού. Ποιες άλλες προσωπικότητες καθόρισαν την πορεία σας στα νεανικά σας χρόνια;

Τα Καρδάμυλα έσφυζαν από ζωή και ήταν γεμάτα από πολλούς ευυπόληπτους συντοπίτες. Ισχυρές προσωπικότητες με ήθος, αξίες γεμάτες ναυτοσύνη. Ενδεικτικά αναφέρω τον Καπτ. Νικόλα Παπαλιό, τον Αντώνη Αγγελικούση, τον Ανδρέα Λαιμό, τον Μιχαήλ και τη Σταματία Ξυλά, τον Μιχάλη Περατικό, τον Γιώργο Πατέρα.

Σπουδαίοι άνθρωποι και αρκετά μεγαλύτεροι από εμένα ηλικιακά, Παρ’ όλα αυτά, με δέχτηκαν κοντά τους και με συμπεριέλαβαν στον κύκλο τους. Για έναν νέο από τα Καρδάμυλα, αυτό δεν ήταν απλώς τιμή. Ήταν καθοριστικό. Στα μάτια μου τότε αυτοί οι άνθρωποι φάνταζαν «μεγάλοι». Τους αντιμετωπίζαμε με βαθύ σεβασμό, θυμάμαι ότι τους φιλούσαμε το χέρι όταν τους συναντούσαμε. Η επαφή μαζί τους δεν άνοιξε απλώς τους ορίζοντές μου· διαμόρφωσε τον τρόπο που σκέφτομαι, τον τρόπο που πορεύτηκα και την πίστη μου στις δυνατότητές μου.

Τι σας δίδαξε η διοίκηση των πλοίων της οικογένειας Λιβανού; Τι μάθατε να αποφεύγετε; Υπάρχουν παραδόσεις και αξίες που διδαχτήκατε και που θα θέλατε να μεταλαμπαδεύσετε και στα εγγόνια σας;

Οι Λιβανοί δεν «δίδασκαν» με την κλασική έννοια. Δεν σου έκαναν μάθημα τι έπρεπε να ξέρεις για το πλοίο και τη ναυτική τέχνη. Θεωρούσαν δεδομένο ότι γνωρίζεις ήδη τη δουλειά σου. Διαφορετικά, δεν θα ταξίδευες στα πλοία τους.

Θυμάμαι όταν πήγα να βρω το πρώτο μου πλοίο στη Δουνκέρκη, που ήταν σε δεξαμενή. Έφτασα βράδυ και γνώρισα έναν γαμπρό του Λιβανού, τον Παπαδημητρίου, από την Αίγυπτο. Το ίδιο βράδυ μού έκανε ερωτήσεις, απλές φαινομενικά, αλλά, αν δεν ήσουν προετοιμασμένος, μπορούσες εύκολα να εκτεθείς. Το επόμενο πρωί τον είδα να σκουπίζει το κατάστρωμα. Εκεί κατάλαβα τι σημαίνει να ξεκινάς από τα βασικά, ανεξαρτήτως θέσης και συγγένειας.

Ο ίδιος ο Λιβανός πρέπει να επισκέφτηκε το βαπόρι περίπου δέκα φορές. Ανεξάρτητα από το μέρος, την ώρα και τις συνθήκες, ο Λιβανός θα μας περίμενε στην προβλήτα για να δει την περιουσία του – την προίκα της κόρης του. Υπήρχε προσωπικό ενδιαφέρον και συνεχής παρουσία.

Με βάση την εμπειρία σας, η επιχειρηματικότητα είναι έμφυτη ή διδάσκεται; Φτάνει να έχεις τα μάτια σου και τα αυτιά σου ανοικτά; Ή χρειάζεσαι και κάποιον να σε καθοδηγήσει; Την εύνοια όπως προαναφέρατε.

Την εύνοια δεν τη βρίσκεις. Τη δημιουργείς. Και την εισπράττεις μόνο όταν την αξίζεις. Για μένα, η εύνοια που κέρδισα ήταν συνάμα ευθύνη και περηφάνια. Δεν ήταν κάτι δεδομένο· έπρεπε να το αποδείξεις στην πράξη.

Η συνεργασία επίσης διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο, προκειμένου ένας επιχειρηματίας να πετύχει. Στο πρώτο βαπόρι, για δυόμισι χρόνια μοιραζόμουν την ίδια κάμαρα με τον παραμάγειρα και τον βοηθό καμαρότου. Η σχέση μας εξελίχθηκε σε έναν δεσμό ζωής. Μάθαμε πολλά ο ένας από τον άλλο και στηρίζαμε ο ένας τον άλλο όπου υπήρχε ανάγκη. Θυμάμαι να μου λένε: «Παναή, όπου δεν φτάνεις φτάνω, και όπου δεν μπορείς, μπορώ». Αυτή η αλληλοϋποστήριξη ήταν πολύτιμη.

Για μένα η επιτυχία βασίζεται στη συνεχή εγρήγορση, στην προσπάθεια για ολοένα καλύτερα αποτελέσματα και στη μηδενική ανοχή στην επανάπαυση. Πάντα θα υπάρχει κάτι καλύτερο να πετύχεις. Ο πήχης πρέπει να τίθεται ψηλά – πρώτα από εσένα τον ίδιο και μετά από όλους τους υπόλοιπους. Αυτή είναι και θα παραμείνει η κουλτούρα του Ομίλου μας.

Είστε αισιόδοξος για τη συνέχιση της ελληνικής ναυτοσύνης;

Όσο υπάρχει Ελλάδα θα υπάρχει ναυτοσύνη, και όσο υπάρχει ναυτοσύνη θα υπάρχει και Ελλάδα. Η ναυτιλία ήταν, και θα παραμείνει, θεμέλιο της παγκόσμιας οικονομίας και δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τους ανθρώπους της θάλασσας.

Το ζήτημα δεν είναι μόνο να βρίσκουμε ναυτικούς. Το ζήτημα είναι πώς τους φροντίζουμε. Η ζωή εν πλω είναι από μόνη της απαιτητική, και αυτό το σεβόμαστε απόλυτα και εμείς κάνουμε το παν ώστε να προσφέρουμε στους ναυτικούς μας την καλύτερη δυνατή ασφάλεια, συνθήκες ζωής και άνετης διαβίωσης. Είναι οι δικοί μας άνθρωποι.

Όσο για μένα, πολλές φορές με αντιμετωπίζουν σαν κάτι το μυθικό. «Ο καπτά Παναγιώτης» λένε. Με βλέπουν με το μπαστούνι, με το καλαμπούρι μου, καμιά φορά με το κρασάκι μου και έρχονται να μου μιλήσουν. Και τότε καταλαβαίνουν ότι είμαι ένας απλός άνθρωπος, ένας από αυτούς. Απλώς, ως άνθρωποι της θάλασσας, είχαμε την τύχη να βρούμε και να καλλιεργήσουμε ένα «χωράφι» πολύ μεγαλύτερο από της στεριάς. Κι αυτό μας έδωσε τη δυνατότητα να δημιουργήσουμε πολλαπλή αξία, με ευθύνη. Μια αξία που μας επιτρέπει να μπορούμε να προσφέρουμε ασφάλεια και προοπτική εξέλιξης στους συνανθρώπους μας.

Απόσπασμα από τη συνέντευξη του καπτ. Παναγιώτη Τσάκου στο τεύχος Απριλίου των Ναυτικών Χρονικών, το οποίο μπορείτε να αγοράσετε πατώντας εδώ.